Rasool: صفحه‌ای تازه حاوی «{{#seo: |title=مبحث سوم ـ رسیدگی در هیأت عمومی | قانون دیوان عدالت اداری |title_mode=replace |description=مبحث سوم قانون دیوان عدالت اداری با عنوان رسیدگی در هیأت عمومی، مقررات مربوط به رسیدگی هیأت عمومی به ابطال مصوبات، آرای وحدت رویه، آرای ایجاد رویه، رسیدگی مجد...» ایجاد کرد

2026-09-24T05:58:12Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{#seo: |title=مبحث سوم ـ رسیدگی در هیأت عمومی | قانون دیوان عدالت اداری |title_mode=replace |description=مبحث سوم قانون دیوان عدالت اداری با عنوان رسیدگی در هیأت عمومی، مقررات مربوط به رسیدگی هیأت عمومی به ابطال مصوبات، آرای وحدت رویه، آرای ایجاد رویه، رسیدگی مجد...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{#seo:
|title=مبحث سوم ـ رسیدگی در هیأت عمومی | قانون دیوان عدالت اداری
|title_mode=replace
|description=مبحث سوم قانون دیوان عدالت اداری با عنوان رسیدگی در هیأت عمومی، مقررات مربوط به رسیدگی هیأت عمومی به ابطال مصوبات، آرای وحدت رویه، آرای ایجاد رویه، رسیدگی مجدد، آثار آرای هیأت عمومی و نحوه اجرای آنها را در مواد ۸۰ تا ۹۷ بیان می‌کند.
}}

<div class="wd-breadcrumb" itemscope itemtype="https://schema.org/BreadcrumbList">

<span class="wd-breadcrumb-item" itemprop="itemListElement" itemscope itemtype="https://schema.org/ListItem">
[[قوانین و مقررات|<span itemprop="name">قوانین و مقررات</span>]]
<meta itemprop="item" content="https://wikidad.ir/قوانین_و_مقررات">
<meta itemprop="position" content="1">
</span>

<span class="wd-breadcrumb-arrow">←</span>

<span class="wd-breadcrumb-item" itemprop="itemListElement" itemscope itemtype="https://schema.org/ListItem">
[[قانون دیوان عدالت اداری|<span itemprop="name">قانون دیوان عدالت اداری</span>]]
<meta itemprop="item" content="https://wikidad.ir/قانون_دیوان_عدالت_اداری">
<meta itemprop="position" content="2">
</span>

<span class="wd-breadcrumb-arrow">←</span>

<span class="wd-breadcrumb-item wd-breadcrumb-current" itemprop="itemListElement" itemscope itemtype="https://schema.org/ListItem">
<span itemprop="name">مبحث سوم ـ رسیدگی در هیأت عمومی</span>
<meta itemprop="position" content="3">
</span>

</div>

<div class="law-page">

<div style="direction:rtl;text-align:right;margin:12px 0 18px;padding:18px 20px;background:#f7f9f8;border-right:4px solid #527d77;border-radius:6px;line-height:2;">

<div style="font-size:23px;font-weight:700;color:#527d77;margin-bottom:8px;">
مبحث سوم ـ رسیدگی در هیأت عمومی
</div>

<div style="font-size:14.5px;color:#455a64;">
مبحث سوم قانون دیوان عدالت اداری، چارچوب رسیدگی و تصمیم‌گیری <b>هیأت عمومی دیوان عدالت اداری</b> را بیان می‌کند. این مبحث از <b>ماده ۸۰ تا ماده ۹۷</b> را دربرمی‌گیرد و موضوعاتی مانند رسیدگی به درخواست ابطال مصوبات، آرای وحدت رویه، آرای ایجاد رویه، رسیدگی مجدد به آرای هیأت عمومی و هیأت‌های تخصصی، آثار الزام‌آور آرای هیأت عمومی و نحوه اجرای آنها را تنظیم می‌کند.
</div>

</div>

<div style="direction:rtl;text-align:right;margin:8px 0 18px;padding:0 3px;color:#455a64;line-height:1.9;font-size:13.5px;">

<div style="font-size:17px;font-weight:700;color:#527d77;margin-bottom:10px;">
موضوعات اصلی مبحث
</div>

<div style="display:grid;grid-template-columns:repeat(auto-fit,minmax(190px,1fr));gap:9px;">

<div style="border-right:3px solid #527d77;background:#f7f9f8;padding:9px 11px;border-radius:4px;">
<b>ابطال مصوبات</b><br>
رسیدگی هیأت عمومی به درخواست ابطال مصوبات و تشریفات مربوط به آن.
</div>

<div style="border-right:3px solid #527d77;background:#f7f9f8;padding:9px 11px;border-radius:4px;">
<b>رأی وحدت رویه</b><br>
رفع تعارض آرای صادرشده در موضوعات مشابه و تعیین رأی صحیح.
</div>

<div style="border-right:3px solid #527d77;background:#f7f9f8;padding:9px 11px;border-radius:4px;">
<b>رأی ایجاد رویه</b><br>
ایجاد رویه در موضوع واحد در صورت وجود حداقل پنج رأی مشابه از دو یا چند شعبه.
</div>

<div style="border-right:3px solid #527d77;background:#f7f9f8;padding:9px 11px;border-radius:4px;">
<b>رسیدگی مجدد</b><br>
بررسی مجدد آرای هیأت عمومی و آرای قطعی هیأت‌های تخصصی در موارد مقرر قانونی.
</div>

<div style="border-right:3px solid #527d77;background:#f7f9f8;padding:9px 11px;border-radius:4px;">
<b>آثار آرای هیأت عمومی</b><br>
تعیین اعتبار و آثار آرای صادرشده در مراجع قضایی و اداری.
</div>

<div style="border-right:3px solid #527d77;background:#f7f9f8;padding:9px 11px;border-radius:4px;">
<b>اجرای آرای وحدت رویه و ایجاد رویه</b><br>
پیش‌بینی سازوکار قانونی برای پیگیری اجرای این آراء.
</div>

</div>
</div>

<div style="direction:rtl;text-align:right;margin:18px 0;padding:16px 18px;background:#f7f9f8;border:1px solid #dce6e3;border-radius:6px;line-height:2;">

<div style="font-size:18px;font-weight:700;color:#527d77;margin-bottom:8px;">
ساختار مبحث سوم
</div>

<div style="font-size:14px;color:#455a64;">
مقررات این مبحث را می‌توان در چند محور اصلی مطالعه کرد: نخست، تشریفات طرح و رسیدگی به درخواست‌های ابطال مصوبات؛ دوم، سازوکار صدور آرای وحدت رویه و ایجاد رویه؛ سوم، رسیدگی مجدد به آرای هیأت عمومی و هیأت‌های تخصصی؛ و چهارم، آثار، اعتبار و اجرای آرای صادرشده توسط هیأت عمومی.
</div>

</div>

<div style="direction:rtl;text-align:right;margin:20px 0;">

<div style="font-size:19px;font-weight:700;color:#527d77;margin-bottom:12px;">
مواد مبحث سوم
</div>

<div style="display:grid;grid-template-columns:repeat(auto-fit,minmax(260px,1fr));gap:10px;">

<div style="border:1px solid #d9e3e0;background:#fff;padding:12px 14px;border-radius:5px;">
<b>مواد ۸۰ تا ۸۸</b><br>
رسیدگی به درخواست ابطال مصوبات در هیأت عمومی و مقررات مرتبط با آن.
<br><br>
[[ماده ۸۰ قانون دیوان عدالت اداری|مشاهده مواد این بخش]]
</div>

<div style="border:1px solid #d9e3e0;background:#fff;padding:12px 14px;border-radius:5px;">
<b>ماده ۸۹</b><br>
رسیدگی به آرای متعارض و صدور رأی وحدت رویه.
<br><br>
[[ماده ۸۹ قانون دیوان عدالت اداری|مشاهده ماده ۸۹]]
</div>

<div style="border:1px solid #d9e3e0;background:#fff;padding:12px 14px;border-radius:5px;">
<b>ماده ۹۰</b><br>
ایجاد رویه در موضوع واحد با وجود حداقل پنج رأی مشابه از دو یا چند شعبه.
<br><br>
[[ماده ۹۰ قانون دیوان عدالت اداری|مشاهده ماده ۹۰]]
</div>

<div style="border:1px solid #d9e3e0;background:#fff;padding:12px 14px;border-radius:5px;">
<b>ماده ۹۱</b><br>
رسیدگی مجدد به آرای هیأت عمومی و آرای قطعی هیأت‌های تخصصی در موارد مقرر.
<br><br>
[[ماده ۹۱ قانون دیوان عدالت اداری|مشاهده ماده ۹۱]]
</div>

<div style="border:1px solid #d9e3e0;background:#fff;padding:12px 14px;border-radius:5px;">
<b>مواد ۹۲ و ۹۳</b><br>
آثار آرای هیأت عمومی و اعتبار آرای هیأت‌های تخصصی و هیأت عمومی در رسیدگی‌های قضایی و اداری.
<br><br>
[[ماده ۹۲ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۲]] | [[ماده ۹۳ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۳]]
</div>

<div style="border:1px solid #d9e3e0;background:#fff;padding:12px 14px;border-radius:5px;">
<b>مواد ۹۴ تا ۹۷</b><br>
تجدیدنظر شرعی، اجرای آرای وحدت رویه و ایجاد رویه و تشریفات اداره جلسات و تنظیم آراء.
<br><br>
[[ماده ۹۴ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۴]] | [[ماده ۹۵ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۵]] | [[ماده ۹۶ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۶]] | [[ماده ۹۷ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۷]]
</div>

</div>
</div>

<div style="direction:rtl;text-align:right;margin:20px 0;padding:16px 18px;background:#f7f9f8;border-right:4px solid #76629a;border-radius:5px;line-height:2;">

<div style="font-size:18px;font-weight:700;color:#654d83;margin-bottom:8px;">
تفاوت رأی وحدت رویه و رأی ایجاد رویه
</div>

<div style="font-size:14px;color:#455a64;">
در [[ماده ۸۹ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۸۹]]، مسئله اصلی <b>تعارض آرای صادرشده در موضوعات مشابه</b> است و سازوکار قانونی برای رفع تعارض و صدور رأی وحدت رویه پیش‌بینی شده است. در مقابل، [[ماده ۹۰ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۰]] ناظر به وضعیتی است که در <b>موضوع واحد، حداقل پنج رأی مشابه از دو یا چند شعبه</b> صادر شده باشد. بنابراین، وجود تعارض شرط ایجاد رویه موضوع ماده ۹۰ نیست؛ بلکه تعدد آرای مشابه و تحقق شرایط مقرر در ماده، مبنای طرح موضوع در هیأت عمومی است.
</div>

</div>

<div style="direction:rtl;text-align:right;margin:20px 0;">

<div style="font-size:19px;font-weight:700;color:#527d77;margin-bottom:10px;">
نقش هیأت عمومی در ایجاد رویه قضایی
</div>

<div style="font-size:14px;color:#455a64;line-height:2;">

هیأت عمومی دیوان عدالت اداری یکی از مهم‌ترین سازوکارهای ایجاد هماهنگی در تصمیمات قضایی و اداری مرتبط با صلاحیت دیوان است. در موارد مقرر در ماده ۹۰، وجود حداقل پنج رأی مشابه از دو یا چند شعبه می‌تواند زمینه طرح موضوع در هیأت عمومی را فراهم کند.

مطابق متن فعلی ماده ۹۰، اگر هیأت عمومی آرای موجود را صحیح تشخیص دهد، آنها را برای ایجاد رویه تصویب می‌کند و اگر آرای مشابه را غیرصحیح بداند، رأی صحیح را برای ایجاد رویه صادر و اعلام می‌نماید. رأی ایجاد رویه در حدود مقرر همان ماده برای شعب دیوان، مراجع اداری و برخی هیأت‌ها و کمیسیون‌های قانونی لازم‌الاتباع است.

</div>
</div>

<div style="direction:rtl;text-align:right;margin:20px 0;padding:16px 18px;background:#fff;border:1px solid #d9e3e0;border-radius:5px;line-height:2;">

<div style="font-size:18px;font-weight:700;color:#527d77;margin-bottom:8px;">
ارتباط مواد مهم این مبحث
</div>

<ul style="margin:0;padding-right:22px;">

<li>[[ماده ۸۹ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۸۹]] — صدور رأی وحدت رویه در صورت وجود آرای متعارض.</li>

<li>[[ماده ۹۰ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۰]] — ایجاد رویه در صورت وجود حداقل پنج رأی مشابه از دو یا چند شعبه.</li>

<li>[[ماده ۹۱ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۱]] — رسیدگی مجدد به آرای هیأت عمومی و آرای قطعی هیأت‌های تخصصی.</li>

<li>[[ماده ۹۲ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۲]] — آثار ابطال مصوبات و الزام مراجع مربوط به رعایت مفاد رأی هیأت عمومی.</li>

<li>[[ماده ۹۳ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۳]] — اعتبار آرای هیأت‌های تخصصی و هیأت عمومی در رسیدگی و تصمیم‌گیری مراجع قضایی و اداری.</li>

<li>[[ماده ۹۵ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۵]] — سازوکار پیگیری عدم اجرای آرای وحدت رویه یا ایجاد رویه.</li>

<li>[[ماده ۹۶ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۶]] — اداره جلسات هیأت عمومی و هیأت‌های تخصصی.</li>

<li>[[ماده ۹۷ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۷]] — تنظیم و امضای آرای هیأت عمومی و مقررات مربوط به رأی اصلاحی و رفع ابهام.</li>

</ul>

</div>

<div style="direction:rtl;text-align:right;margin:20px 0;padding:16px 18px;background:#f7f9f8;border-right:4px solid #b98a32;border-radius:5px;line-height:2;">

<div style="font-size:18px;font-weight:700;color:#8b6a25;margin-bottom:8px;">
اصلاحات مهم مبحث سوم
</div>

<div style="font-size:14px;color:#455a64;">

بخش مهمی از مقررات این مبحث به موجب <b>قانون اصلاح قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب ۱۴۰۲/۰۲/۱۰</b> اصلاح شده است. از جمله، مواد ۸۹، ۹۰، ۹۱، ۹۲، ۹۳ و ۹۵ دارای اصلاحات مهم هستند.

در ماده ۹۰، اصلاح ۱۴۰۲ علاوه بر حفظ سازوکار ایجاد رویه، امکان صدور رأی صحیح برای ایجاد رویه را در فرض غیرصحیح تشخیص دادن آرای مشابه پیش‌بینی کرده و دامنه اشخاص و مراجع ملزم به تبعیت از رأی را با ذکر مراجع و هیأت‌های مشخص توسعه داده است. تبصره سابق ماده ۹۰ نیز در همین اصلاحات حذف شده است.

</div>
</div>

<div style="direction:rtl;text-align:right;margin:20px 0;">

<div style="font-size:19px;font-weight:700;color:#527d77;margin-bottom:10px;">
منبع و کنترل متن
</div>

<ul style="line-height:2.1;padding-right:22px;">

<li>
[https://shenasname.ir/laws/53794-قانون-دیوان-عدالت-اداری شناسنامه قانون — متن قانون دیوان عدالت اداری]
</li>

<li>
[https://nezamat.ir/post-39204/ قانون دیوان عدالت اداری — متن و اصلاحات]
</li>

<li>
[https://lawlex.ir/laws/divan-edalat/89 ماده ۸۹ — رأی وحدت رویه]
</li>

<li>
[https://lawlex.ir/laws/divan-edalat/90 ماده ۹۰ — رأی ایجاد رویه]
</li>

</ul>

</div>

<div style="direction:rtl;text-align:right;margin:20px 0;padding:16px 18px;background:#f7f9f8;border:1px solid #dce6e3;border-radius:5px;line-height:2;">

<div style="font-size:18px;font-weight:700;color:#527d77;margin-bottom:8px;">
نکته راهبردی در مطالعه مبحث سوم
</div>

<div style="font-size:14px;color:#455a64;">
برای مطالعه این مبحث، ابتدا باید تفاوت میان <b>ابطال مصوبات</b>، <b>رأی وحدت رویه</b> و <b>رأی ایجاد رویه</b> روشن شود. سپس مواد ۹۱ تا ۹۵ را می‌توان به عنوان مقررات ناظر بر کنترل، اعتبار و اجرای آرای هیأت عمومی مطالعه کرد. در این چارچوب، مواد ۸۹ و ۹۰ دو سازوکار متفاوت برای هماهنگ‌سازی رویه قضایی در دیوان عدالت اداری ایجاد می‌کنند: ماده ۸۹ برای وضعیت تعارض و ماده ۹۰ برای وضعیت تعدد آرای مشابه در موضوع واحد.
</div>

</div>

<div style="direction:rtl;text-align:right;margin:20px 0;">

<div style="font-size:19px;font-weight:700;color:#527d77;margin-bottom:10px;">
مواد این مبحث
</div>

<div style="display:flex;flex-wrap:wrap;gap:7px;line-height:1.9;">

[[ماده ۸۰ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۸۰]] ·
[[ماده ۸۱ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۸۱]] ·
[[ماده ۸۲ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۸۲]] ·
[[ماده ۸۳ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۸۳]] ·
[[ماده ۸۴ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۸۴]] ·
[[ماده ۸۵ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۸۵]] ·
[[ماده ۸۶ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۸۶]] ·
[[ماده ۸۷ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۸۷]] ·
[[ماده ۸۸ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۸۸]] ·
[[ماده ۸۹ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۸۹]] ·
[[ماده ۹۰ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۰]] ·
[[ماده ۹۱ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۱]] ·
[[ماده ۹۲ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۲]] ·
[[ماده ۹۳ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۳]] ·
[[ماده ۹۴ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۴]] ·
[[ماده ۹۵ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۵]] ·
[[ماده ۹۶ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۶]] ·
[[ماده ۹۷ قانون دیوان عدالت اداری|ماده ۹۷]]

</div>

</div>

[[رده:قانون دیوان عدالت اداری]]
[[رده:مبحث سوم قانون دیوان عدالت اداری]]
[[رده:هیأت عمومی دیوان عدالت اداری]]
[[رده:آیین دادرسی دیوان عدالت اداری]]
[[رده:آرای هیأت عمومی دیوان عدالت اداری]]
[[رده:حقوق اداری]]
[[رده:حقوق عمومی]]

</div>

مبحث سوم قانون دیوان عدالت اداری - تاریخچهٔ نسخه‌ها